Sức mua giảm sâu, sự dịch chuyển thói quen sang thương mại điện tử cùng áp lực chi phí cố định đang đẩy nhiều tiểu thương tại TP.HCM vào cảnh thua lỗ. Làn sóng đóng sạp diện rộng không chỉ đe dọa sinh kế của người buôn bán lâu năm mà còn đặt các ban quản lý chợ trước bài toán sống còn về mô hình vận hành.
Khó giữ chân người bán
Những dãy gian hàng từng tấp nập khách mua bán tại các chợ truyền thống trên địa bàn TP.HCM đang dần nhường chỗ cho những cánh cửa đóng kín, biển sang nhượng và mặt bằng bỏ trống. Đằng sau sự thưa vắng ấy là tình trạng kinh doanh trì trệ kéo dài, khiến không ít người buôn bán phải chấp nhận rời bỏ nghề sau nhiều năm gắn bó. Ghi nhận tại các chợ trung tâm và chợ đầu mối như An Đông, Tân Bình, Thủ Đức hay Phạm Văn Hai, không khí ế ẩm bao trùm lên hầu hết các ngành hàng thời trang, giày dép và phụ kiện. Khảo sát thực tế cho thấy, doanh thu của nhiều hộ kinh doanh tại chợ Thủ Đức đã giảm từ 80–90% so với thời điểm trước dịch COVID-19. Dù chấp nhận cắt lỗ, xả hàng tồn kho bằng giá vốn hay liên tục cập nhật mẫu mã mới, lượng khách ghé thăm vẫn không có dấu hiệu khởi sắc.
Tình trạng này không còn đơn thuần là khó khăn mang tính mùa vụ. Tại chợ Phạm Văn Hai, nhiều tiểu thương chỉ duy trì mở sạp buổi sáng rồi đóng cửa sớm vì vắng bóng người mua. Trong khi đó, tại chợ Bàu Cát, hàng loạt mặt bằng treo biển cho thuê nhiều tháng liền nhưng vẫn mỏi mắt tìm người tiếp nhận. Sự suy giảm sức mua còn lan rộng sang các kênh bán sỉ. Khi khách hàng tại các tỉnh cắt giảm lượng nhập, những hộ kinh doanh từng duy trì hệ thống kho bãi lớn cũng buộc phải thu hẹp quy mô. Tại chợ An Đông, một chủ gian hàng giày dép chia sẻ hiện có tới bảy kho hàng phải bỏ trống do nhu cầu lưu trữ hàng hóa giảm sút nghiêm trọng.
Nguyên nhân sụt giảm không chỉ xuất phát từ thói quen thắt chặt chi tiêu của người dân. Sự bùng nổ của thương mại điện tử, các chuỗi bán lẻ hiện đại cùng mô hình bán hàng trực tiếp từ nhà máy đang thay đổi căn bản hành vi mua sắm. Người tiêu dùng có quá nhiều lựa chọn về giá cả, ưu đãi và giao hàng tận nơi, trong khi các gian hàng truyền thống vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào lượng khách đến mua trực tiếp. Áp lực chi phí càng khiến tình hình thêm kiệt quệ. Các hộ kinh doanh vẫn phải gánh tiền thuê mặt bằng, phí quản lý, điện nước và vốn nhập hàng hằng tháng, bất kể doanh thu biến động ra sao. Để đáp ứng các quy định quản lý mới, một số hộ thậm chí phải phát sinh thêm chi phí thuê dịch vụ tư vấn kê khai thuế.
Song song đó, tiến trình chuẩn hóa quản lý thị trường cũng tạo thêm thử thách thích ứng. Điển hình như Thông tư 31/2026/TT-BCT (có hiệu lực từ ngày 1/7/2026) quy định về truy xuất nguồn gốc bắt buộc đối với nhóm hàng hóa rủi ro cao. Dù chưa áp dụng đồng loạt lên mọi mặt hàng bán lẻ, các tiêu chuẩn minh bạch hóa hóa đơn, chứng từ vẫn là rào cản lớn đối với nhóm tiểu thương truyền thống, vốn quen với phương thức ghi chép sổ sách thủ công. Khi thu không đủ bù chi, việc đóng sạp trở thành quyết định bất đắc dĩ. Đáng lo ngại hơn, nhiều hộ không chỉ mất nguồn thu nhập chính mà còn mắc kẹt với đống hàng tồn kho cùng các khoản nợ gối đầu từ nhà cung cấp.
Mắc kẹt giữa bài toán duy trì và tái cấu trúc
Làn sóng trả mặt bằng cũng đẩy các đơn vị quản lý chợ vào thế tiến thoái lưỡng nan. Khi số lượng sạp hoạt động sụt giảm, nguồn thu từ phí quản lý và các dịch vụ đi kèm bị ảnh hưởng trực tiếp. Trong khi đó, các khoản chi vận hành, bảo trì cơ sở vật chất, vệ sinh môi trường và an ninh trật tự vẫn phải duy trì cố định.
Thống kê thực tế tại chợ Phạm Văn Hai cho thấy hiện chỉ còn 1.072/1.688 sạp đang duy trì hoạt động, sức mua chung giảm khoảng 70% so với giai đoạn ổn định. Đáng chú ý, có khoảng 65 hộ kinh doanh gần như mất khả năng thanh toán các khoản phí do đã ngưng hoạt động trong thời gian dài. Tương tự, tại chợ Thủ Đức, trong tổng số 936 quầy sạp theo thiết kế, chỉ còn khoảng 600 quầy duy trì buôn bán. Những con số trên phản ánh thực trạng bế tắc trong mô hình vận hành hiện tại. Khi nhiều gian hàng đóng cửa, không gian thương mại trở nên u ám, càng làm giảm sức hút đối với người mua lẫn những người có ý định thuê mới. Vòng quẩn quanh: vắng khách, giảm doanh thu, bỏ sạp, chợ xuống cấp vì thế ngày càng khó tháo gỡ.
Ở chiều ngược lại, yêu cầu quản lý nhà nước ngày càng khắt khe. Các ban vận hành vừa phải bảo đảm trật tự, an toàn thực phẩm, phòng cháy chữa cháy, vừa phải hỗ trợ tiểu thương thực hiện các quy định về hóa đơn điện tử, nghĩa vụ thuế và minh bạch nguồn gốc xuất xứ. Việc kiểm tra là bắt buộc để bảo vệ người tiêu dùng nhưng nếu thiếu quy trình hướng dẫn cầm tay chỉ việc, các hộ kinh doanh nhỏ lẻ rất dễ bị ngợp và nản lòng.
Đối với cơ quan chức năng, giải pháp không thể chỉ dừng lại ở việc vận động tiểu thương bám sạp hay xử lý hành chính các mặt bằng bỏ trống. Bài toán đặt ra là phải đánh giá toàn diện hiệu quả từng chợ, phân loại lại các ngành hàng và xác định chính xác những khu vực còn tiềm năng phục hồi. Mọi chính sách hỗ trợ chuyển đổi số, kê khai thuế hay truy xuất nguồn gốc cần được thiết kế đơn giản, dễ tiếp cận và phù hợp với năng lực thực tế của người bán.
Một hướng đi mang tính bước ngoặt là chủ động thay đổi phương thức kinh doanh. Thay vì thụ động chờ khách đến, ban quản lý có thể đồng hành cùng tiểu thương triển khai các kênh bán hàng trực tuyến, tích hợp thanh toán không tiền mặt, kết nối giao hàng nội khu và quảng bá qua mạng xã hội. Đối với những chợ có lợi thế về lịch sử, kiến trúc hoặc vị trí trung tâm, việc lồng ghép trải nghiệm văn hóa, du lịch và ẩm thực địa phương sẽ là chìa khóa mở ra nguồn khách mới.
Tuy nhiên, cuộc chuyển đổi này không thể dựa vào các đợt khuyến mãi ngắn hạn. Điều cốt lõi là tạo dựng một cơ chế phối hợp linh hoạt giữa chính quyền, ban quản lý và tiểu thương nhằm điều chỉnh khung chi phí, cải thiện hạ tầng và nâng cao chất lượng dịch vụ. Với những khu vực có tỷ lệ bỏ trống cao, cần mạnh dạn sắp xếp lại không gian, chuyển đổi công năng mặt bằng thay vì để tình trạng nhếch nhác kéo dài.
Chợ truyền thống vẫn sở hữu những giá trị biệt lập về tính kết nối cộng đồng, sự gần gũi và khả năng cung ứng hàng hóa tươi sống thiết yếu. Nhưng những lợi thế này sẽ dần biến mất nếu không chịu thay đổi trước đà tiến của thị trường. Khi sức chịu đựng của tiểu thương đã chạm mốc, sự hồi sinh của các chợ truyền thống không thể chỉ trông chờ vào nỗ lực đơn độc của từng cá nhân, mà cần những giải pháp quản lý căn cơ và thực chất từ bộ máy vận hành.
Kim Trang Theo Tạp chí Doanh nghiệp và Thương hiệu nông thôn
