Sau khi một bé gái 11 tuổi tại đặc khu Phú Quốc (An Giang) tử vong do nhiễm não mô cầu nhóm B và một người tiếp xúc gần cũng mắc bệnh phải điều trị tại Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TP Hồ Chí Minh, nhiều người dân không khỏi lo lắng về nguy cơ dịch bệnh.
Trước tình hình trên, BS.CKI Bạch Thị Chính, Giám đốc Y khoa Hệ thống Tiêm chủng VNVC, khuyến cáo 5 biện pháp quan trọng giúp chủ động phòng ngừa, bảo vệ bản thân và cộng đồng trước căn bệnh nguy hiểm này.
Tránh tiếp xúc trực tiếp với người bệnh
Theo BS.CKI Bạch Thị Chính, vi khuẩn não mô cầu thường cư trú trong hầu họng của cả người khỏe mạnh và người bệnh. Vi khuẩn lây qua đường hô hấp khi người nhiễm ho, hắt hơi hoặc nói chuyện gần, đồng thời có thể lây qua tay, đồ vật, bề mặt nhiễm mầm bệnh rồi xâm nhập vào mắt, mũi, miệng và đi vào máu.
Chính đặc điểm này khiến bệnh có khả năng lây lan âm thầm nhưng nhanh, đặc biệt trong môi trường đông người như trường học, ký túc xá, khu vui chơi hay lễ hội – nơi việc kiểm soát tiếp xúc gần còn hạn chế.
Do đó, khi có người nhiễm hoặc nghi nhiễm, cần giữ khoảng cách, đeo khẩu trang và rửa tay bằng xà phòng sau khi tiếp xúc nơi đông người. Những biện pháp này giúp giảm nguy cơ lây nhiễm não mô cầu cũng như nhiều bệnh truyền nhiễm khác.
Tuy nhiên, trong bối cảnh nhiều người lành mang vi khuẩn, các biện pháp trên chỉ mang tính hỗ trợ. Để phòng bệnh chủ động và bền vững, cần kết hợp tiêm chủng đầy đủ, bao phủ nhiều nhóm huyết thanh nhằm giảm nguy cơ mắc bệnh từ gốc.
Nâng cao sức đề kháng
Theo BS.CKI Bạch Thị Chính, trong cộng đồng có khoảng 10 – 20% người lành mang vi khuẩn não mô cầu nhưng không biểu hiện triệu chứng; con số này có thể lên tới 50% trong các ổ dịch. Vi khuẩn có thể tồn tại âm thầm trong cơ thể, nhưng khi hệ miễn dịch suy giảm sẽ bùng phát, xâm nhập vào máu và gây biến chứng nguy hiểm.
Do đó, duy trì thể trạng tốt không chỉ giúp nâng cao sức khỏe mà còn hạn chế nguy cơ bệnh tiến triển nặng. Các chuyên gia khuyến cáo người dân xây dựng lối sống khoa học như ngủ đủ giấc, uống đủ nước, ăn uống cân đối, hạn chế rượu bia và thuốc lá.
Bên cạnh đó, cần bổ sung thực phẩm giàu đạm như thịt, cá, trứng, sữa; tăng cường vitamin, khoáng chất và chất xơ từ rau xanh, trái cây, ngũ cốc. Duy trì thói quen vận động, tập thể dục đều đặn cũng góp phần nâng cao sức đề kháng, cải thiện khả năng chống lại tác nhân gây bệnh.
Đến bệnh viện khi nghi ngờ mắc bệnh
Bệnh do não mô cầu có khả năng diễn tiến rất nhanh và gây tử vong nếu không được phát hiện, xử trí kịp thời. Đáng lo ngại, các triệu chứng ban đầu thường giống các bệnh hô hấp thông thường khiến nhiều người chủ quan hoặc chậm đi khám.
Tuy nhiên, bệnh vẫn có những dấu hiệu cảnh báo quan trọng cần đặc biệt lưu ý như: Sốt cao đột ngột (39 – 41°C), đau đầu dữ dội, buồn nôn, nôn, co giật, cứng cổ. Ở trẻ sơ sinh có thể xuất hiện thóp phồng, li bì, bỏ bú – những dấu hiệu cần can thiệp y tế khẩn cấp.
Sau 1 – 2 ngày, một số trường hợp có thể xuất hiện ban đỏ sẫm hoặc tím trên da, lan nhanh và có thể tiến triển thành hoại tử. Tuy nhiên, đây thường là dấu hiệu muộn khi bệnh đã chuyển nặng.
Do đó, người dân không nên chờ đến khi xuất hiện ban hoặc triệu chứng điển hình mới đi khám. Ngay khi có biểu hiện bất thường, đặc biệt là sốt cao kèm triệu chứng toàn thân, cần đến cơ sở y tế uy tín để được chẩn đoán và điều trị kịp thời.
Các bác sĩ cũng khuyến cáo không tự ý sử dụng kháng sinh khi chưa có chỉ định. Việc dùng thuốc không đúng có thể làm che lấp triệu chứng, gây khó khăn cho chẩn đoán và làm mất cơ hội điều trị sớm – yếu tố then chốt trong các ca bệnh não mô cầu. Về lâu dài, lạm dụng kháng sinh còn làm gia tăng tình trạng kháng thuốc, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng.
Tiêm kết hợp vaccine để bao phủ toàn diện các nhóm huyết thanh nguy hiểm
WHO và Bộ Y tế khuyến cáo tiêm chủng là biện pháp hiệu quả nhất để kiểm soát và ngăn ngừa bệnh não mô cầu cũng như nguy cơ bùng phát dịch. Vi khuẩn não mô cầu có 12 nhóm huyết thanh gây bệnh, trong đó 6 nhóm A, B, C, W, Y, X chiếm khoảng 90% các ca mắc trên toàn cầu. Tại Việt Nam, các nhóm A, B, C, W đều đã được ghi nhận, với nhiều đợt dịch lớn từng xảy ra, cho thấy nguy cơ lưu hành đa chủng là hiện hữu và kéo dài.
Thực tế dịch tễ cho thấy, mỗi nhóm huyết thanh não mô cầu có thể gây bệnh độc lập, do đó miễn dịch với một nhóm không đồng nghĩa với việc được bảo vệ trước các nhóm còn lại. Đây là lý do việc phòng bệnh cần tiếp cận theo hướng bao phủ đa nhóm huyết thanh, thay vì tiêm đơn lẻ.
Hiện nay, Việt Nam đã có đầy đủ vaccine phòng 5 nhóm A, B, C, Y, W, phù hợp cho nhiều độ tuổi từ trẻ nhỏ đến người lớn. Các hệ thống tiêm chủng cũng xây dựng phác đồ riêng cho từng nhóm đối tượng, giúp người dân chủ động tiếp cận giải pháp phòng bệnh đầy đủ và kịp thời.
Đáng lưu ý, nhóm huyết thanh B có tính đa dạng di truyền rất cao với hàng nghìn chủng khác nhau. Vì vậy, việc lựa chọn vaccine có khả năng bao phủ rộng đóng vai trò quan trọng trong nâng cao hiệu quả phòng bệnh. Những người đã tiêm vaccine thế hệ trước có thể tiêm bổ sung vaccine thế hệ mới để mở rộng khả năng bảo vệ.
Theo khuyến cáo, việc lựa chọn đúng loại vaccine, tiêm đủ liều và đúng thời điểm là yếu tố quyết định hiệu quả miễn dịch. Người dân nên tiêm sớm, không chờ đến khi có dịch, đồng thời tuân thủ đầy đủ phác đồ để đạt hiệu quả phòng bệnh tối ưu.
Giữ vệ sinh cá nhân, vệ sinh môi trường
Theo BS.CKI Bạch Thị Chính, dù vaccine có hiệu quả bảo vệ cao, người dân vẫn cần kết hợp các biện pháp phòng bệnh cá nhân như súc miệng, họng bằng nước muối sinh lý; đeo khẩu trang; giữ khoảng cách; rửa tay thường xuyên và giữ vệ sinh môi trường sống thông thoáng.
Việc súc họng nên thực hiện khoảng 2 phút, chia 3 lần, mỗi lần khoảng 15 giây, duy trì 2 – 3 lần/ngày và không súc lại bằng nước. Người dân cũng cần tránh lạm dụng dung dịch sát khuẩn vì có thể làm khô họng, gây trầy xước, tạo điều kiện cho vi sinh vật xâm nhập.
Rửa tay cần thực hiện đúng cách, đặc biệt sau khi tiếp xúc nơi đông người hoặc trước khi ăn, với thời gian tối thiểu 30 giây.
Đối với trẻ nhỏ và môi trường tập thể như ký túc xá, cần tăng cường vệ sinh không gian sống, lau sàn và ngâm đồ chơi trong dung dịch Cloramin B khoảng 30 phút. Ngoài ra, trẻ tiếp xúc với khói thuốc lá có nguy cơ mắc bệnh cao hơn, do đó người lớn cần tránh hút thuốc gần trẻ. BS.CKI Bạch Thị Chính cho biết, trong tuần gần đây, lượt người đến tiêm vaccine não mô cầu tại gần 260 Trung tâm Tiêm chủng VNVC trên toàn quốc tăng mạnh, gần 100% so với thời điểm trước. Người tiêm đa dạng ở mọi độ tuổi, từ trẻ nhỏ đến thanh thiếu niên, người cao tuổi, phụ nữ chuẩn bị mang thai. Ngoài những người tiêm vacicne não mô cầu lần đầu, các Trung tâm Tiêm chủng VNVC cũng ghi nhận người dân tiêm bổ sung thêm các loại vaccine não mô cầu thế hệ mới phòng nhóm huyết thanh gây bệnh nhóm B, nhóm ACYW.
