Quá trình triển khai chính sách về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) vẫn còn nhiều vướng mắc, đòi hỏi tiếp tục hoàn thiện.
Chính sách về EPR đã được luật hóa trong Luật Bảo vệ môi trường 2020 và cụ thể hóa bằng các Nghị định, Thông tư hướng dẫn không chỉ đánh dấu bước tiến trong tư duy quản lý môi trường, mà còn đặt ra yêu cầu chuyển dịch căn bản đối với cộng đồng doanh nghiệp.
Vẫn còn những vướng mắc
Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia tiên phong trong khu vực khi tích hợp cơ chế EPR vào Luật Bảo vệ môi trường năm 2020. Theo đó, Điều 54 và Điều 55 của Luật này đã quy định rõ các nhà sản xuất và nhập khẩu chịu trách nhiệm tái chế hoặc đóng góp tài chính cho việc thu gom, xử lý chất thải từ sản phẩm, bao bì do mình đưa ra thị trường.
Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cho thấy, vẫn còn không ít vướng mắc cần tiếp tục tháo gỡ. Và một trong những vấn đề nổi bật là khoảng cách giữa thiết kế chính sách và thực tiễn của thị trường tái chế.
Theo ông
Vũ Thái Trường – Trưởng Ban Khí hậu, môi trường và năng lượng UNDP Việt
Nam, mặc dù khung pháp lý cơ bản đã được hình thành, song cơ chế tài
chính cho hệ thống EPR vẫn chưa được hoàn thiện đầy đủ. Cụ thể, nguồn
lực tài chính từ EPR được kỳ vọng sẽ trở thành nguồn bổ sung quan trọng
cho các hoạt động thu gom và tái chế chất thải, tuy nhiên, việc chưa có
quy định rõ ràng về cơ chế sử dụng nguồn quỹ này, đặc biệt là để thu hút
đầu tư tư nhân vào lĩnh vực xử lý chất thải, đang hạn chế hiệu quả của
chính sách.
“Một thách thức khác là năng lực giám sát và minh bạch dữ liệu.
Hiện nay, cơ sở dữ liệu quốc gia về tỷ lệ thu gom và tái chế thực tế cũng như dòng tiền đóng góp – sử dụng của quỹ EPR vẫn chưa thực sự đầy đủ. Việc đối soát sản lượng bao bì, sản phẩm đưa ra thị trường phần lớn vẫn dựa trên cơ chế tự kê khai của doanh nghiệp sản xuất, nhập khẩu. Điều này đặt ra yêu cầu phải tiếp tục tăng cường hệ thống giám sát, kiểm chứng và minh bạch thông tin nhằm bảo đảm tính công bằng và hiệu quả của chính sách”, vị này chia sẻ.
Đồng thời cho hay, một trong những vướng mắc khác là nhận thức và mức độ sẵn sàng của doanh nghiệp đối với EPR cũng chưa đồng đều. Theo đó, trong khi nhiều doanh nghiệp FDI và các tập đoàn đa quốc gia đã có kinh nghiệm triển khai EPR tại nhiều thị trường, không ít doanh nghiệp vừa và nhỏ trong nước vẫn xem đây là một gánh nặng chi phí. Nếu tư duy này không thay đổi, EPR có nguy cơ chỉ dừng lại ở mức tuân thủ tối thiểu, thay vì trở thành động lực thúc đẩy đổi mới thiết kế sản phẩm và phát triển các mô hình kinh doanh bền vững.
Cũng theo vị này, cơ chế hoạt động của các Tổ chức thực hiện trách nhiệm của nhà sản xuất (PRO) cũng là một trong những yếu tố, khi hiện nay, số lượng PRO tại Việt Nam còn hạn chế và chưa có nhiều tổ chức đủ năng lực quản trị cũng như nguồn lực tài chính để đầu tư các hệ thống thu gom quy mô lớn, bao trùm nhiều địa phương…
Những “nút thắt” cần tháo gỡ
Trước thực tế đã nêu, các chuyên gia cho rằng, việc tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực thực thi và cải thiện cấu trúc hệ thống EPR là yếu tố then chốt để chính sách phát huy hiệu quả tại Việt Nam. Trong đó, việc rà soát, sửa đổi Điều 54 về trách nhiệm tái chế và Điều 55 về trách nhiệm thu gom, xử lý chất thải của tổ chức, cá nhân sản xuất, nhập khẩu cùng các văn bản hướng dẫn liên quan được xem là bước đi có ý nghĩa chiến lược.
Cụ thể, theo các chuyên gia, để chuyển từ giai đoạn thiết lập chính sách sang vận hành hiệu quả toàn diện đòi hỏi tinh chỉnh các yếu tố thiết kế cốt lõi, bao gồm: Làm rõ nghĩa vụ của nhà sản xuất, nhà nhập khẩu và phạm vi sản phẩm chịu điều chỉnh; tăng cường cơ chế quản trị hệ thống đăng ký và báo cáo EPR; nâng cao khuôn khổ giám sát, xác minh và thực thi để ngăn chặn tình trạng không tuân thủ; cải thiện tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản lý, phân bổ nguồn đóng góp tài chính cho xử lý chất thải; đồng bộ thực tiễn quốc gia với các thông lệ tốt trong khu vực và toàn cầu về quản trị EPR và triển khai kinh tế tuần hoàn.
Khuyến nghị chính sách, bà Anke Boykin – Giám đốc cấp cao về Chính sách môi trường toàn cầu của PepsiCo cho rằng, một bài học quan trọng đối với Việt Nam là phải xây dựng được hệ thống dữ liệu chính xác và bảo đảm tính công bằng giữa các chủ thể tham gia. Các doanh nghiệp thuộc diện thực hiện EPR cần đăng ký và báo cáo đầy đủ khối lượng bao bì, sản phẩm đưa ra thị trường cũng như kết quả tái chế, từ đó tạo ra một hệ thống minh bạch và đáng tin cậy.
“Bên cạnh đó, việc công bố báo cáo định kỳ về kết quả hoạt động, xây dựng cơ chế kiểm toán độc lập cũng sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của hệ thống. Đồng thời, việc xây dựng lộ trình chiến lược với vai trò rõ ràng của các tổ chức PRO, sự phối hợp với hệ thống quản lý chất thải đô thị và sự tham gia của khu vực thu gom phi chính thức sẽ giúp EPR vận hành hiệu quả hơn trong dài hạn”, vị này chia sẻ.
Liên quan đến chính sách về EPR, trước đó, tại cuộc họp lấy ý kiến về nội dung Dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo vệ môi trường về trách nhiệm tái chế sản phẩm, bao bì và trách nhiệm xử lý chất thải của nhà sản xuất, nhà nhập khẩu, Phó Thủ tướng Chính phủ Trần Hồng Hà đã chỉ đạo, mọi quy định phải được thiết kế rõ ràng, minh bạch, giúp việc thu và quản lý nguồn lực tài chính trở nên rõ ràng, khả thi, tránh tình trạng ban hành chính sách nhưng không xác định được đối tượng chịu trách nhiệm, không để phát sinh cách hiểu khác nhau trong quá trình thực hiện.
Theo Diễn đàn doanh nghiệp
